Nếu như các tầng phân tích về lịch sử hành chính và danh xưng học đã cung cấp những khung cảnh và phác thảo ban đầu, thì tầng phân tích thứ ba, đi sâu vào nguồn sử liệu thành văn, sẽ mang đến những luận cứ xác đáng và thuyết phục nhất để định vị niên đại hình thành của làng Ngọc Điền với tư cách là một thực thể xã hội có tổ chức. Trong kho tàng tư liệu Hán Nôm về làng xã Việt Nam, hương ước được xem là một di sản văn hóa thành văn vô giá, bởi nó là tiếng nói tự thân, là bộ luật sống của chính cộng đồng, phản ánh một cách chân thực và chi tiết cơ cấu tổ chức và các thiết chế nội tại mà các nguồn chính sử thường bỏ qua. Đối với Ngọc Điền, bản Hương ước làng Ngọc Điền 1883 chính là nguồn sử liệu then chốt, là chiếc chìa khóa để giải mã vấn đề niên đại. Giá trị khoa học mang tính đột phá của văn bản này không nằm ở niên đại 1883 mà nó được tu chỉnh, mà nằm ở một chi tiết được ghi lại ngay trong phần tựa của bản Hương ước. Các thân hào, chức sắc trong làng khi biên soạn lại hương ước đã ghi rõ lý do: "Nay thấy bản hương ước cũ lập vào năm Chính hòa Triều Lê đã bị rách nát, mối mọt, không dùng được nữa, toàn dân cùng tham gia soạn thành bản hương ước mới". Niên hiệu Chính Hòa của vua Lê Hy Tông trong lịch sử triều Hậu Lê kéo dài từ năm 1680 đến năm 1705. Đây chính là một bảo chứng niên đại không thể chối cãi, một bằng chứng trực tiếp và xác thực. Từ góc độ sử liệu học, chi tiết này cho phép chúng ta đưa ra một kết luận quan trọng: chậm nhất là vào cuối thế kỷ XVII, một cộng đồng làng xã (khi đó mang tên Kẻ Đìn?) đã đạt đến trình độ phát triển cao đến mức cần phải có và đã có một hệ thống luật lệ thành văn để điều chỉnh các mối quan hệ xã hội. Sự tồn tại của một bản hương ước cổ từ thời Hậu Lê chứng tỏ rằng, hơn một thế kỷ trước khi danh xưng Ngọc Điền được triều Nguyễn chính thức hóa, một thực thể làng xã với đầy đủ các thiết chế phức tạp đã vận hành một cách ổn định. Để làm rõ hơn về trình độ tổ chức của xã hội này, cần phải phân tích cấu trúc và nội dung của chính bản hương ước. Văn bản gồm 3 phần, 58 điều và nhiều khoản mục chi tiết, bao quát toàn diện mọi khía cạnh của đời sống cộng đồng, có thể hệ thống hóa thành ba lĩnh vực chính: Thứ nhất, một hệ thống lễ nghi và đời sống tín ngưỡng có tổ chức chặt chẽ. Phần đầu tiên của hương ước dành tới 25 điều để quy định về việc tổ chức các ngày lễ trong năm. Các kỳ lễ quan trọng nhất, từ Tết Nguyên Đán, lễ Khai hạ, lễ Cầu phúc đầu xuân, lễ Tế xuân, cho đến lễ tế các vị tôn thần đều được quy định tỉ mỉ, từ việc biện lễ, phân công trách nhiệm cho từng giáp, đến các nghi thức hành lễ. Một hệ thống lễ nghi phức tạp và được thể chế hóa như vậy phản ánh một đời sống tinh thần phong phú, một thế giới quan thống nhất và một ý thức cộng đồng mạnh mẽ được củng cố và tái tạo thông qua các hoạt động nghi lễ chung. Thứ hai, một hệ thống thiết chế xã hội và trật tự cộng đồng được quy phạm hóa cao độ. Phần hai của hương ước quy định chi tiết về các vấn đề Dân sự, thực chất là các quy tắc xác lập và duy trì trật tự xã hội. Hương ước quy định rõ ràng về phẩm trật và vị trí chỗ ngồi trong các dịp hội họp tại đình làng, thể hiện một xã hội có tôn ti, trên dưới. Các giai đoạn quan trọng trong vòng đời của một cá nhân đều được thể chế hóa thành các nghi lễ chung của làng, như "Lệ xin nhập Hương ẩm" khi đến tuổi 18, "Lệ Lan nhai" khi dựng vợ gả chồng, hay "Lễ Mừng thọ" cho các bậc cao niên. Đặc biệt, truyền thống hiếu học và trọng dụng nhân tài được đề cao tuyệt đối thông qua các điều khoản vinh danh, ban thưởng hậu hĩnh (cấp ruộng công điền, tiền bạc, tổ chức đón rước) cho những người đỗ đạt trong các kỳ khoa cử, từ Tú tài, Cử nhân cho đến Tiến sĩ. Một xã hội có khả năng xây dựng và duy trì một hệ thống quy phạm chi tiết như vậy rõ ràng phải là một xã hội đã phát triển ổn định và có chiều sâu văn hóa. Thứ ba, một năng lực tự quản và quản trị kinh tế, xã hội đáng kinh ngạc. Hương ước không chỉ dừng lại ở các quy tắc đạo đức hay lễ nghi, mà còn cho thấy một bộ máy hành chính tự quản hiệu quả. Việc quy định rõ ràng về các chức danh như Lý trưởng, Phó lý, Thủ bạ, Khán thủ, cùng hệ thống tuần phu để giữ gìn an ninh cho thấy một cơ cấu quản trị được phân định rõ ràng. Đáng chú ý hơn cả là sự tồn tại của các thiết chế kinh tế, xã hội mang tính cộng đồng rất cao. Quỹ "Nghĩa thương" được thành lập để điều tiết, ổn định giá lúa, cứu trợ người nghèo lúc giáp hạt và cho vay vốn, hoạt động như một định chế tài chính tín dụng sơ khai đầy tính nhân văn. Quỹ "Nghĩa học" được lập ra để cấp lương cho thầy dạy và hỗ trợ giấy bút cho học trò nghèo, thể hiện tầm nhìn xa về việc đào tạo nhân tài cho làng xã. Những thiết chế này chứng tỏ một năng lực quản trị tiên tiến và một tinh thần vì lợi ích chung rất cao, vượt xa hình dung về một cộng đồng nông nghiệp đơn thuần. Bản Hương ước với những quy định chặt chẽ, toàn diện và đặc biệt là với chứng cứ niên đại từ thời Chính Hòa (1680-1705) đã cung cấp một luận cứ vững chắc nhất. Nó cho phép chúng ta kết luận rằng, thực thể làng Ngọc Điền (dưới danh xưng Kẻ Đìn) đã là một cộng đồng làng xã phát triển hoàn chỉnh, có cơ cấu tổ chức phức tạp và năng lực tự quản cao độ từ cuối thế kỷ XVII. Đây chính là niên đại hình thành thực sự của một làng xã có tổ chức, một sự thật lịch sử quan trọng và có giá trị, đặt nền móng cho sự phát triển liên tục của làng trong suốt những thế kỷ sau này./.