Trong đời sống làng xã Việt Nam xưa, giếng làng không chỉ là nơi cung cấp nguồn nước sinh hoạt cho dân cư, mà còn là một thiết chế văn hóa gắn bó mật thiết với lịch sử hình thành, sinh tồn và ký ức cộng đồng. Ở nhiều làng quê, giếng làng cùng với cây đa, bến nước, sân đình đã trở thành những biểu tượng bền vững của hồn quê, nơi lưu giữ bao lớp trầm tích văn hóa, bao câu chuyện vui buồn của các thế hệ cư dân. Trong mạch nguồn ấy, Giếng làng Ngọc Điền, nay thuộc khu vực Cụm 2, Xóm Ngọc Điền, Xã Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, là một dấu tích có giá trị đặc biệt trong ký ức của nhân dân địa phương.
Theo tư liệu truyền lại trong dân gian, khu vực Giếng làng Ngọc Điền ngày nay vốn gắn với một giếng cổ có từ lâu đời, thường được nhân dân gọi là Giếng bà Long. Giếng cổ ấy nằm tại vị trí ao sen hiện nay. Người xưa kể rằng giếng có mạch nước trong, ngọt, mát quanh năm; phía dưới có long mạch, được xem là nguồn nước quý của làng. Trong một thời gian dài, giếng là nơi dân làng lấy nước phục vụ đời sống thường nhật, gắn bó với bao sinh hoạt bình dị của cư dân Ngọc Điền.
Tên gọi Giếng bà Long bắt nguồn từ một biến cố đau buồn trong lịch sử làng. Theo lời truyền khẩu của nhân dân địa phương, vào thời kỳ cải cách ruộng đất năm 1956, bà Long, một người dân sinh sống gần giếng, bị quy kết là địa chủ. Trong cảnh éo le của thời cuộc, bà đã trầm mình tại giếng cổ này. Từ đó, giếng cổ được dân làng gọi là Giếng bà Long. Cũng từ sau biến cố ấy, nhân dân không còn sử dụng nguồn nước tại giếng cổ để sinh hoạt như trước. Câu chuyện về bà Long vì thế trở thành một ký ức buồn, lặng lẽ nằm lại trong chiều sâu lịch sử của làng Ngọc Điền.
Đến năm 1964, trước nhu cầu cấp thiết về nước sinh hoạt của nhân dân làng Ngọc Điền, xã Hưng Thái lúc bấy giờ, dưới sự chỉ đạo của Anh hùng Lao Động Cao Lục, đã xây dựng một giếng nước mới nằm cạnh Giếng bà Long. Giếng mới được lập nên để thay thế nguồn nước cũ, lấy nước từ khu vực cánh đồng Sào Ao dẫn về, qua hệ thống bể lọc để phục vụ đời sống dân cư. Đây là một công trình dân sinh quan trọng trong điều kiện nông thôn thời bấy giờ, phản ánh tinh thần cộng đồng, sự chung sức của nhân dân trong việc bảo đảm đời sống sinh hoạt của làng.
Từ khi được xây dựng, giếng nước năm 1964 đã trở thành nơi gắn bó thân thuộc với nhiều thế hệ người dân Ngọc Điền. Bên miệng giếng, những sinh hoạt đời thường của làng quê diễn ra bình dị mà sâu nặng: gánh nước, rửa rau, giặt giũ, trò chuyện, gặp gỡ, nhân chứng của nhiều mối tình tuyệt đẹp của nhiều nam thanh nữ tú trong một thời kỳ gian khó.
Trải qua thời gian, cùng với sự biến đổi của đời sống kinh tế - xã hội, vai trò sử dụng của giếng làng dần thay đổi. Khi người dân chuyển sang dùng nước giếng khoan, rồi sau đó là nước máy, giếng làng không còn giữ chức năng cung cấp nước sinh hoạt như trước. Công trình vì thế dần bị bỏ hoang, xuống cấp, nằm lặng lẽ giữa không gian rìa làng cũ như một chứng tích của thời gian.
Nhận thức được giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần của giếng làng đối với cộng đồng dân cư, năm 2024, nhân dân Cụm 2, Khối 1, thị trấn Hưng Nguyên (nay là Cụm 2, xóm Ngọc Điền) đã chung tay phục dựng, tôn tạo lại công trình trên nền tảng Giếng làng được xây dựng năm 1964. Việc phục dựng không chỉ nhằm chỉnh trang cảnh quan, mà còn là hành động tri ân quá khứ, gìn giữ ký ức làng quê và khơi dậy niềm tự hào về cội nguồn Ngọc Điền.
Quần thể Giếng làng sau khi tôn tạo có tổng diện tích khoảng hơn 500 mét vuông. Trong đó, diện tích giếng khoảng hơn 200 mét vuông, diện tích ao sen khoảng 300 mét vuông. Trung tâm của quần thể là giếng lớn có đường kính khoảng 10 mét, độ sâu từ nền giếng xuống rốn giếng khoảng 4 mét. Giếng được gia cố kiên cố bằng đế bê tông, thành giếng ghép đá chắc chắn, vừa giữ được dáng vẻ truyền thống, vừa bảo đảm tính bền vững của công trình.
Bên cạnh giếng lớn, nhân dân còn phục dựng lại bể lọc nước xưa, tôn tạo thành một giếng nhỏ cao khoảng một mét, như một sự nhắc nhớ về phương thức lấy nước, lọc nước của người dân trong những năm tháng trước đây. Nền giếng được nâng cao hơn mặt giếng cũ khoảng một mét và lát gạch sạch đẹp. Bốn góc khuôn viên được bố trí bốn cột điện chiếu sáng. Công trình còn có cột cờ, bảng hiệu giếng và am thờ để thờ cúng Bản cảnh Thành hoàng, các vị Long thần, Thổ địa và Chúa đất theo tín ngưỡng dân gian của cư dân làng Việt.
Việc lập am thờ trong khuôn viên giếng làng thể hiện quan niệm truyền thống của người Việt về sự linh thiêng của đất, nước và không gian cư trú. Đối với cư dân nông nghiệp, nguồn nước luôn được xem là yếu tố cốt lõi nuôi dưỡng sự sống. Bởi vậy, giếng làng không chỉ là công trình vật chất mà còn mang ý nghĩa tâm linh, là nơi con người gửi gắm niềm kính trọng đối với trời đất, tiền nhân và các lực lượng bảo hộ cho cuộc sống bình yên của cộng đồng.
Tên gọi Giếng làng Ngọc Điền được nhân dân thống nhất đặt cho công trình sau khi phục dựng. Tên gọi ấy mang ý nghĩa sâu sắc, bởi Ngọc Điền là tên làng tại thời điểm khởi tạo giếng lần một (1964), đồng thời cũng là danh xưng thân thuộc gắn bó với lịch sử, văn hóa và tâm thức của bao thế hệ người dân nơi đây. Việc giữ lại tên Ngọc Điền trong tên gọi giếng là một cách khẳng định cội nguồn, gìn giữ ký ức địa danh và bảo lưu bản sắc làng quê trước những biến thiên của thời cuộc.
Ngày nay, Giếng làng Ngọc Điền không còn đơn thuần là nơi lấy nước như chức năng ban đầu. Công trình đã trở thành một không gian văn hóa cộng đồng, một địa chỉ ghi dấu lịch sử dân sinh của làng, đồng thời là nơi nhắc nhở con cháu về quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của quê hương. Trong dáng hình mới sau phục dựng, giếng làng vừa mang vẻ đẹp cảnh quan, vừa chất chứa chiều sâu ký ức, kết nối quá khứ với hiện tại, nối những phận người xưa với đời sống hôm nay.
Có thể nói, Giếng làng Ngọc Điền là một chứng tích tiêu biểu của lịch sử làng quê: ở đó có long mạch của làng, có câu chuyện dân gian, có biến cố lịch sử, có dấu ấn lao động cộng đồng và có khát vọng gìn giữ cội nguồn. Từ giếng cổ bà Long đến giếng nước năm 1964, rồi đến quần thể Giếng làng Ngọc Điền được phục dựng năm 2024, mỗi lớp thời gian đều để lại một dấu vết riêng, hợp thành chiều sâu văn hóa của vùng đất Ngọc Điền.
Giữa nhịp sống hôm nay, khi nhiều dấu tích làng quê đang dần phai nhạt, việc phục dựng và tôn tạo Giếng làng Ngọc Điền mang một ý nghĩa đáng trân trọng. Đó không chỉ là việc làm đẹp cảnh quan, mà còn là sự trở về với nguồn cội, là thái độ ứng xử có văn hóa đối với lịch sử địa phương. Giếng làng, vì thế, vẫn tiếp tục hiện diện như một biểu tượng của ký ức, của tình làng nghĩa xóm và của tâm hồn Ngọc Điền qua bao thế hệ.