Phần này tập trung vào diễn trình phát triển nội tại của cộng đồng, một quá trình được phản ánh rõ nét nhất thông qua sự biến đổi của danh xưng làng xã. Trong sử học, việc nghiên cứu tên gọi (danh xưng học) là một phương pháp hữu hiệu, bởi lẽ tên gọi của một địa phương không phải là một danh xưng bất biến, mà là một di sản, một lát cắt lịch sử hàm chứa những thông tin về kinh tế, xã hội và văn hóa của các thời kỳ. Đối với trường hợp này, các nguồn tư liệu góp nhặt từ các bậc tiền nhân đã cung cấp một chuỗi phát triển danh xưng rõ ràng, tuần tự từ Xóm Đìn, tiến đến Làng Kẻ Đìn, và sau cùng được định danh là Làng Ngọc Điền. Diễn trình này không chỉ là sự thay đổi về mặt ngôn ngữ, mà còn tương ứng với những giai đoạn phát triển và chuyển hóa về chất của chính thực thể làng xã. Giai đoạn lịch sử gắn liền với danh xưng Làng Kẻ Đìn được các tư liệu mô tả là một thời kỳ phát triển kinh tế, xã hội hết sức năng động. Nguồn tư liệu ghi nhận rằng, Làng Kẻ Đìn vào thời điểm đó đã là một trung tâm giao lưu buôn bán sầm uất, có các thôn làng phụ cận bao quanh tạo nên một quần thể kinh tế, văn hóa xã hội đặc sắc. Nền kinh tế của cộng đồng này đã thể hiện một trình độ phát triển cao, vượt ra khỏi giới hạn của nông nghiệp thuần túy. Bên cạnh nghề trồng lúa vốn rất thịnh vượng, hàng loạt ngành nghề khác đã phát triển đa dạng, bao gồm: nghề đánh bắt và nuôi trồng thủy sản, buôn bán, chăn tằm dệt lụa, trồng bông dệt vải, đóng gạch ngói, nấu vôi, làm mộc, làm rèn, đan lưới, và đóng thuyền. Sự đa dạng hóa và chuyên môn hóa trong các hoạt động kinh tế này chính là động lực nội tại quan trọng nhất. Nó đã tạo ra sự thịnh vượng, thu hút nhiều cư dân chuyển đến lập nghiệp, dẫn đến việc dân số tăng nhanh, kinh tế khá phồn vinh. Hệ quả tất yếu của sự phát triển về kinh tế và dân số là việc kiến tạo nên một không gian vật chất hoàn chỉnh, khi Đền đài, miếu mạo, đường sá cầu cống, giếng làng, lũy tre làng, sân vận động, chợ búa cũng lần lượt mọc lên. Như vậy, danh xưng Kẻ Đìn trong lịch sử gắn liền với một giai đoạn phát triển tự thân mạnh mẽ, khi các yếu tố về kinh tế, dân cư và cơ sở hạ tầng đã đạt đến một quy mô và trình độ đáng kể. Giai đoạn tiếp theo được đánh dấu bằng sự xuất hiện và định hình của danh xưng "Ngọc Điền. Các nguồn tư liệu cho phép xác định rằng, tên gọi này xuất hiện rõ nét nhất vào thời nhà Nguyễn (1802–1945). Sự ra đời của tên gọi mới này có mối liên hệ trực tiếp với bối cảnh chính trị, xã hội đương thời, khi chính quyền nhà Nguyễn thực hiện cải cách điền địa nhằm quản lý đất đai chặt chẽ hơn. Việc chuẩn hóa tên gọi các đơn vị hành chính là một phần của nỗ lực quản lý của nhà nước. Về mặt ngữ nghĩa, danh xưng Ngọc Điền mang trong nó những lớp nghĩa văn hóa sâu sắc. Theo lời kể của các bậc tiền nhân, đây vốn là một vùng đất quý, được người dân trân trọng và gìn giữ, từ đó cái tên Ngọc Điền, biểu tượng của sự thiêng liêng và trù phú đã ra đời. Ngoài ra, các nhà nho xưa còn đưa ra một cách diễn giải khác, cho rằng Ngọc Điền mang ý nghĩa khác là “mắt con hạc,”. Ý nghĩa này bắt nguồn từ việc quan sát địa thế của làng, vốn được ví như hình dáng của một con hạc đang đứng, với các bộ phận như đầu, cổ, thân, đuôi tương ứng với các vùng đất, xóm làng cụ thể. Cũng trong giai đoạn này, quá trình hoàn thiện để trở thành một "làng" theo đúng các tiêu chuẩn được thừa nhận đã diễn ra. Tư liệu cho thấy rõ Thôn Ngọc Điền ra đời trước khi được công nhận là làng. Để được công nhận là một làng, một cộng đồng phải đáp ứng nhiều yêu cầu cụ thể, bao gồm quy mô dân số (tính theo số đinh nam ...vv), số lượng thôn xóm, hệ thống đường làng kết nối các khu vực, cùng với sự hiện diện đầy đủ của các công trình thiết yếu như lũy tre làng, đình, đền, miếu mạo, cổng làng, và giếng làng. Việc đáp ứng được các tiêu chuẩn này không chỉ là một thước đo về sự phát triển, mà còn phản ánh nếp sống, văn hóa, và tinh thần cộng đồng của người dân nơi đây qua từng thời kỳ. Do đó, có thể kết luận rằng danh xưng Ngọc Điền gắn liền với giai đoạn mà cộng đồng đã đạt đến sự trưởng thành về mọi mặt, được chính thức thừa nhận trong hệ thống hành chính nhà nước thời bấy giờ. Tóm lại, diễn trình biến đổi danh xưng từ Kẻ Đìn sang Ngọc Điền là một tiến trình lịch sử có thể chứng minh được thông qua các nguồn tư liệu thu thập được. Nó phản ánh sự phát triển của một cộng đồng từ một khu vực kinh tế có sức sống nội sinh mạnh mẽ, tiến đến một thực thể làng xã có bản sắc văn hóa sâu sắc và có vị thế được nhà nước chính thức công nhận. Sự phân tích này cung cấp một bối cảnh cần thiết để đi vào phần khảo cứu cuối cùng, phần sẽ sử dụng các bằng chứng thành văn để xác định niên đại thực sự của thiết chế xã hội đã mang những danh xưng đó.